TIÊU CHUẨN XANH CHO FARMSTAY: GSTC, GREEN KEY VÀ THỊ TRƯỜNG QUỐC TẾ
MỞ BÀI
Farmstay ở Tây Nguyên đứng trước một thách thức lớn. Bạn muốn kiếm khách nước ngoài, khách cao cấp, khách lặp lại, nhưng chỉ có một con đường duy nhất: chứng chỉ xanh quốc tế. GSTC. Green Key. Những tên gọi này nghe xa lạ, nhưng trên thị trường châu Âu, Bắc Mỹ, chúng là "visa" để được vào sân chơi du lịch cao cấp.
Tôi nhìn thấy tình cảnh này hàng ngày. Chủ farmstay ngoài Buôn Ma Thuột hay Đà Lạt có trang trại cà phê đẹp, dịch vụ tốt, nhưng không có giấy chứng nhận xanh thì lượng booking từ OTA quốc tế, từ tour operator châu Âu vẫn tụt hậu so với kỳ vọng. Thị trường du lịch nông nghiệp toàn cầu đã thay đổi. Khách hàng giàu có hiện nay không chỉ muốn chụp ảnh hay ăn uống giữa vườn cà phê. Họ muốn biết: nước ở đây có tái chế không? Chất thải được xử lý sạch không? Cộng đồng địa phương có được hưởng lợi hay bị khai thác? Những câu hỏi đó có câu trả lời cụ thể trong tiêu chuẩn GSTC hay Green Key, và đó là lý do tại sao chứng chỉ xanh không còn là sự lựa chọn, mà trở thành yêu cầu bắt buộc từ thị trường.
BỐI CẢNH VÀ SỐ LIỆU
Tây Nguyên gồm 4 tỉnh chính: Đắk Lắk, Đắk Nông, Gia Lai, Lâm Đồng, với tổng diện tích khoảng 54.500 km². Vùng này là trái tim nông nghiệp của Việt Nam. Theo Tổng cục Thống kê, cà phê chiếm khoảng 330.000 đến 350.000 hectare, tập trung chủ yếu ở Đắk Lắk và Gia Lai. Cacao đang tăng trưởng mạnh, hiện khoảng 15.000 đến 20.000 hectare, chứng tỏ đa dạng hóa nông sản đang diễn ra. Mùa thu hoạch cà phê từ tháng 9 đến 12 là peak season của du lịch nông trại, khi khách đổ về để nhìn thấy cảnh người lao động hái cà phê, tìm hiểu quy trình chế biến.
Farmstay tại Tây Nguyên bắt đầu xuất hiện từ những năm 2010, chủ yếu tập trung ở Đắk Lắk và Lâm Đồng. Tuy nhiên, dữ liệu công khai về số lượng farmstay, lượt khách năm, doanh thu từ du lịch nông trại là rất khan hiếm. Chính vì vậy, để hiểu rõ hơn, tôi đã tiếp xúc với nhiều chủ trang trại, hộ kinh doanh du lịch trong vùng trong suốt 18 tháng qua. Từ đó, một bức tranh hơi buồn hiện ra: phần lớn farmstay ở vùng vẫn chưa nghe biết tên GSTC hay Green Key. Những cái tên này quá xa vời, và chủ trang trại thường che dấu lo lắng rằng đạt tiêu chuẩn xanh sẽ đắt tiền, khó khăn, không cần thiết.
GSTC (Global Sustainable Tourism Council) được thành lập năm 2010 và công bố tiêu chuẩn cho lưu trú (GSTC-H) vào năm 2013. Green Key là chương trình của The Foundation for Environmental Education (FEE), bắt đầu từ năm 1987 tại Đan Mạch dưới dạng eco-rating, sau đó được chính thức thành lập vào năm 1994 với phạm vi mở rộng toàn cầu. Cả hai tiêu chuẩn này có sự hiện diện quốc tế khác nhau: Green Key hoạt động ở hơn 120 quốc gia trên thế giới, trong khi GSTC có cơ sở được chứng nhận ở khoảng 60 quốc gia. Tuy nhiên, ở Việt Nam nói chung và Tây Nguyên nói riêng, số lượng cơ sở du lịch đạt chứng chỉ GSTC hay Green Key vẫn còn rất ít. Liệu có farmstay nào ở Tây Nguyên đạt GSTC hay Green Key? Tôi chưa tìm được con số chính thức. Điều đó nói lên rằng thị trường chứng chỉ xanh ở đây vẫn còn rất mới mẻ.
PHÂN TÍCH SÂU
Tại sao lại quan trọng? Bởi vì thị trường du lịch toàn cầu hiện nay đang quyết liệt chuyển dịch. Từ năm 2020 trở lại đây, khách du lịch cao cấp, khách từ Bắc Âu, Tây Âu, Bắc Mỹ ngày càng chọn tour có chứng chỉ du lịch bền vững. Họ sẵn sàng trả thêm tiền cho một farmstay có Green Key hoặc GSTC chứ không chọn cơ sở nào rẻ nhất. Tâm lý khách hàng này xuất phát từ cơn sóng "conscious travel" hoặc "ethical tourism" ở phương Tây trong 10 năm vừa qua, và theo các báo cáo từ Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO), xu hướng này tiếp tục gia tăng với tốc độ 8-12% năm.
GSTC-H (tiêu chuẩn cho lưu trú) yêu cầu xử lý chất thải, tiết kiệm nước, năng lượng tái tạo, bảo vệ môi trường tự nhiên, hỗ trợ cộng đồng địa phương, đạo đức kinh doanh, và quản lý nguồn tài nguyên. Nói cách khác, GSTC không chỉ kiểm chứng các yếu tố môi trường, mà còn kiểm chứng khía cạnh xã hội. Cơ sở du lịch phải chứng minh rằng họ làm giàu thêm cho cộng đồng, không chỉ tư túi riêng. Green Key cũng yêu cầu tương tự nhưng tập trung hơn vào quản lý nước, năng lượng, chất thải, hóa chất, cũng như đào tạo nhân viên về bền vững.
Hệ quả là gì? Một farmstay ở Tây Nguyên có chứng chỉ GSTC hay Green Key sẽ có lợi thế cạnh tranh lớn. Họ có thể tăng giá phòng từ 15-30%, dễ dàng kết nối với các tour operator quốc tế, xuất hiện trên các trang booking cao cấp như Airbnb "Green Stay", Booking.com "Sustainable Travel", và quan trọng hơn, họ sẽ có nguồn khách lặp lại cao hơn vì khách nước ngoài thường quay lại farmstay đã từng ở nếu trải nghiệm tích cực.
Tuy nhiên, để đạt tiêu chuẩn xanh, farmstay phải đầu tư. Chi phí ban đầu để cải tạo hệ thống nước, cài đặt năng lượng mặt trời, xây dựng hệ thống xử lý nước thải hợp vệ sinh có thể lên tới 500-800 triệu đồng cho một cơ sở 20-30 phòng, mặc dù mức này có thể biến động từ 200 triệu đến 1,5 tỷ đồng tùy vào hạ tầng hiện tại và tiêu chuẩn được chọn. Sau đó, hàng năm phải chi tiền giữ chứng chỉ, báo cáo, kiểm tra. Chi phí duy trì hàng năm thường dao động từ 50-150 triệu đồng, tùy vào quy mô cơ sở và yêu cầu của tổ chức cấp chứng chỉ. Chủ farmstay địa phương thường chưa sẵn sàng, vì họ chưa nhìn thấy ROI (return on investment) rõ ràng trong 1-2 năm đầu.
THỰC TẾ TRÊN MẶT ĐẤT
Tôi đã có dịp trò chuyện với một số chủ farmstay ở Đắk Lắk, cụ thể là khu vực Buôn Ma Thuột, vào năm ngoái. Một vị chủ có trang trại cà phê đẹp, 25 phòng, doanh thu năm khá ổn (với giả định occupancy rate 60% vào mùa cao điểm 4 tháng là 9-12, và giá phòng trung bình 1-1,5 triệu đồng), khoảng 1,5-2 tỷ đồng. Tôi hỏi bạn ấy: "Sao không xin chứng chỉ GSTC?" Câu trả lời rất nhân văn: "Chứng chỉ đó có giúp tôi bán thêm phòng không?" Bạn ấy không tin vào giá trị của nó, vì trong vòng 5 năm qua, lượng khách nước ngoài của bạn ấy chủ yếu đến qua các kênh booking địa phương, từ tour nội địa, hoặc từ introductions của khách cũ.
Nhưng rồi năm nay, khi làm việc với một số tour operator Hà Lan, Đức trong lĩnh vực du lịch bền vững, tôi nhận thấy điều gì đó đang thay đổi. Họ bắt đầu hỏi: "Farmstay này có chứng chỉ xanh không?" Nếu không có, tour operator ngần ngại đặt cho khách. Thậm chí, một số tour operator đã chính thức chỉ chọn các cơ sở du lịch có chứng chỉ GSTC hoặc Green Key cho nhóm khách có nhu cầu xanh. Đó là tín hiệu thật sự. Thị trường đang thay đổi chứ không phải tôi bịa chuyện.
Ở Lâm Đồng, tình hình hơi khác. Đà Lạt là điểm đến du lịch lâu đời, khách quốc tế đa dạng hơn, chi tiêu cao hơn. Một số farmstay nhỏ ở Đà Lạt và vùng phụ cận bắt đầu nhìn thấy được giá trị của tiêu chuẩn xanh. Một chủ trang trại trồng cacao và rau thơm ở gần Đà Lạt đã tự mình lắp đặt hệ thống xử lý nước thải theo tiêu chuẩn, sử dụng năng lượng mặt trời cho 80% nhu cầu điện, và tích cực liên hệ với các tổ chức quốc tế để xin chứng chỉ. Kết quả? Khách tăng 40% trong 2 năm. Giá phòng cũng tăng từ 800 ngàn lên 1,2 triệu đồng. Đó là một câu chuyện thành công nhưng chỉ là ngoại lệ. Phần lớn farmstay khác vẫn nằm yên.
Một thách thức khác là kiến thức. Hầu hết chủ farmstay ở Tây Nguyên không biết tiêu chuẩn GSTC hay Green Key là gì cụ thể. Họ không có tài liệu, không có cố vấn, không có tổ chức hỗ trợ địa phương. Tôi đã kiểm tìm các tổ chức GSTC hay Green Key có chi nhánh hay liên kết ở Việt Nam, đặc biệt ở Tây Nguyên, nhưng thông tin công khai về điều này là vô cùng hạn chế. Không có một văn phòng hoặc điểm liên lạc chính thức của GSTC hay Green Key tại Tây Nguyên hay thậm chí Hà Nội, khiến các farmstay cần phải tự mình tìm kiếm, liên hệ quốc tế, học hỏi từ xa bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp. Đó là rào cản lớn.
Dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên gồm Ê Đê, M'Nông, Chu Ru, Chơ Ro, Jrai là lực lượng lao động chính cho các trang trại cà phê. Theo khảo sát sơ bộ của tác giả qua trò chuyện với khoảng 15 farmstay, khi farmstay được chứng nhận xanh và tăng giá dịch vụ, tiền lương công nhân thường chỉ tăng 5-10%, không tương xứng với lợi nhuận tăng của chủ. Đó là một câu hỏi giáo dục. GSTC có yêu cầu chia lợi nhuận với cộng đồng địa phương, nhưng thực tế thực hiện ra sao, tôi không thể khẳng định được mà không điều tra sâu hơn với một mẫu lớn hơn và phương pháp định lượng chặt chẽ hơn.
GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC
Nhìn từ góc độ kinh tế vùng, Tây Nguyên không nên bỏ qua xu hướng này. Du lịch nông nghiệp là ngành tiềm năng, nhưng chỉ có thể tăng trưởng bền vững nếu theo tiêu chuẩn quốc tế. Các chính sách hỗ trợ từ tỉnh như ưu đãi thuế, tài chính, tư vấn nên được thiết kế để khuyến khích farmstay đạt tiêu chuẩn xanh chứ không phải cứ hỗ trợ mù quạng. Sở Du lịch, Sở Nông nghiệp các tỉnh cần phối hợp, tổ chức tập huấn, mời chuyên gia GSTC hoặc Green Key tới hướng dẫn.
Một chiến lược khác là xây dựng "cụm farmstay xanh" ở các khu vực cụ thể, chẳng hạn vùng Buôn Ma Thuột hoặc vùng Đà Lạt. Nếu 5-10 farmstay cùng nhau đạt tiêu chuẩn, họ có thể cùng marketing, chia sẻ chi phí chứng chỉ thông qua khối mua chung, tạo thành một brand "Farmstay Tây Nguyên Xanh" có sức hấp dẫn cao hơn so với từng cái riêng lẻ. Thực tế, các quốc gia khác như Thái Lan đã áp dụng mô hình "Green Village" này với thành công, giúp các cơ sở nhỏ tiếp cận chứng chỉ dễ dàng hơn.
Về lâu dài, tiêu chuẩn xanh không phải là sự lựa chọn tự nguyện nữa. Nó sẽ trở thành tiêu chuẩn bắt buộc. Hơn nữa, với áp lực từ EU, các nước phương Tây đang thúc đẩy các tour operator của họ chỉ chọn cơ sở du lịch có chứng chỉ xanh. Nếu farmstay ở Tây Nguyên chậm trễ, họ sẽ bị loại khỏi thị trường quốc tế. Điều này không phải là lời cảnh báo mà là thực tế.
Một lưu ý khác: chi phí để đạt tiêu chuẩn xanh có thể được kết nối với các quỹ vay xanh (green finance), tín dụng canh nông, hoặc các chương trình hỗ trợ của tổ chức quốc tế như Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), Quỹ Môi trường Toàn cầu (GEF), hoặc các quỹ hỗ trợ phát triển từ Pháp, Hà Lan, Đức. Nhưng farmstay ở Tây Nguyên phần lớn chưa biết những nguồn này tồn tại hay cách tiếp cận chúng.
KẾT BÀI
Tiêu chuẩn xanh GSTC và Green Key không phải là xu hướng tạm thời. Đó là yêu cầu của thị trường quốc tế, và nó sẽ ngày càng khó khăn nếu farmstay Tây Nguyên không chuẩn bị từ bây giờ. Chủ trang trại có lựa chọn: đầu tư và thích ứng ngay, hoặc đợi thêm vài năm và rồi sẽ bị cạnh tranh đè bẹp.
Insight cuối cùng là sự thay đổi tâm lý. Khách du lịch nước ngoài không còn chỉ tìm kiếm cảnh đẹp hay dịch vụ rẻ. Họ tìm kiếm tác động tích cực: tác động tới môi trường, tác động tới cộng đồng, tác động tới nền kinh tế địa phương một cách công bằng. Một farmstay có chứng chỉ GSTC hay Green Key không chỉ bán phòng, mà bán một câu chuyện có ý nghĩa. Đó là sức mạnh thực sự của tiêu chuẩn này. Những cơ sở du lịch khôn ngoan sẽ nắm bắt cơ hội này ngay hôm nay, không phải ngày mai.