MỞ BÀI
Tôi thấy một hiện tượng lạ ở Nghệ An trong 3 năm gần đây. Những người nông dân, đặc biệt ở các huyện miền Tây như Tương Dương, Kỳ Sơn, vừa chăm sóc cà phê và cao su, vừa mở cửa nhà cho khách lạ ở. Con đường này không phải vô tính toán. Nó kết nối hai dòng kinh tế tưởng chừng xa xôi: xuất khẩu nông sản truyền thống và du lịch nông thôn. Nhiều hộ nông dân khám phá ra rằng, một khách quốc tế sẵn sàng trả tiền để ngủ trong lều bạt, ăn cơm nước lã, tham gia thu hoạch cà phê vào sáng sớm. Còn những người mua cà phê, cao su từ xa thì lại mong muốn biết rõ gương mặt người sản xuất, quy trình đất đai thực tế. Điều này tạo ra một cơ hội kinh doanh không nhỏ. Những sự kiện du lịch nông thôn tập trung các farmstay Nghệ An trong năm 2024 là biểu hiện rõ ràng nhất của xu hướng này. Không phải do tính thời thượng hay marketing ngoài đầu. Mà vì có tiền thực sự ở đó.
BỐI CẢNH VÀ SỐ LIỆU
Nghệ An nằm ở Bắc Trung Bộ, diện tích 16.526 km², dân số khoảng 3,27 triệu người (theo Tổng cục Thống kê năm 2020). Tỉnh có 21 đơn vị hành chính từ thành phố đến các huyện vùng sâu. Nhân khẩu học này quan trọng vì nó cho thấy Nghệ An không phải vùng nhỏ; là một tỉnh có quy mô dân số tương đương một tỉnh phía Nam, nhưng kinh tế nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng chủ yếu trong cơ cấu sản xuất.
Cây trồng chủ yếu của Nghệ An phản ánh địa hình đa dạng. Phía Đông Nam, lúa là vua. Hai vụ mỗi năm: Hè-Thu và Đông-Xuân. Theo quan sát từ các báo cáo ngành nông nghiệp địa phương, cây lúa đóng vai trò nền tảng trong sản xuất nông nghiệp. Nhưng phía Tây, ở các huyện núi như Tương Dương, Kỳ Sơn, Quỳ Hợp, cà phê thành công thực sự. Vụ chính là từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau. Ngoài ra, Nghệ An còn sản xuất cao su, mủ cây, lâm sản (gỗ, tre nứa).
Dữ liệu xuất khẩu cụ thể cho năm 2024 chưa được công khai hoàn toàn. Nhưng từ quan sát và các báo cáo lĩnh vực, cà phê và cao su là hai mặt hàng xuất khẩu nặng nhất của tỉnh. Một số công ty xuất khẩu cho thấy, cà phê Nghệ An, đặc biệt từ các vùng như Tương Dương, được bán sang các thị trường Châu Âu, Mỹ, Nhật với mức giá cạnh tranh nhờ vào chất lượng hạt và những nỗ lực tạo thương hiệu địa lý. Tuy nhiên, vấn đề chủ yếu là nhu cầu của nhập khẩu lớn hiện nay không chỉ là sản phẩm nữa, mà là câu chuyện sau sản phẩm đó, bao gồm tính minh bạch trong quy trình sản xuất và tuân thủ các tiêu chuẩn phát triển bền vững.
Du lịch nông thôn ở Nghệ An vẫn còn non nớt. Không có con số chính thức từ Sở Du lịch Nghệ An về số lượng farmstay đã đăng ký, lượt khách du lịch nông thôn hàng năm, hay doanh thu tổng hợp. Tuy nhiên, chuyển động có thật. Các hộ nông dân ở vùng cà phê bắt đầu chuẩn bị phòng khách, cải thiện cơ sở hạ tầng nước sạch, xây nhà gỗ nhỏ bên cạnh khu nhà chính. Một số hộ đã kết nối với các nền tảng du lịch quốc tế như Airbnb hay các công ty du lịch thám hiểm nước ngoài, cho thấy ý thức mở cửa du khách quốc tế.
PHÂN TÍCH SÂU
Tại sao sự kiện tập trung farmstay này lại quan trọng? Tôi thấy ba lý do cơ bản.
Thứ nhất, xu hướng tiêu dùng thế giới đang thay đổi. Mô hình B2B xuất khẩu nông sản truyền thống đang chạm mũi giới hạn. Các tập đoàn nhập khẩu lớn ở Châu Âu, Mỹ, Nhật không chỉ cần chứng chỉ ISO hay phân tích mẫu hóa học nữa. Họ muốn tính minh bạch toàn bộ quy trình. Họ muốn biết: người nông dân này có công bằng không, đất đai này có bền vững không, quy trình sản xuất có đáp ứng tiêu chuẩn mới của Liên minh Châu Âu (như quy định phòng chống phá rừng) không. Cách tốt nhất để chứng minh điều đó là mang khách hàng đến thực địa, để họ thấy tận mắt. Không qua trung gian, không qua tài liệu, mà là trải nghiệm thực tế. Farmstay không phải du lịch giải trí thuần túy, nó là công cụ marketing B2B mặc bộ du lịch.
Thứ hai, áp lực giá cạnh tranh toàn cầu. Cà phê Robusta Việt Nam bị cạnh tranh gay gắt từ Ấn Độ, Indonesia, Brazil. Cách duy nhất để bán được giá cao là tạo thương hiệu, tạo nhận diện địa lý rõ ràng, tạo câu chuyện độc đáo. Nghệ An đã công nhận "Cà phê Tương Dương" là chỉ dẫn địa lý (năm 2014), nhưng nó chưa phổ biến rộng rãi như thương hiệu Robusta Tây Nguyên của các tỉnh khác. Farmstay chính là cách để làm cho câu chuyện địa lý đó có sức sống, để khách hàng quốc tế cảm nhận được sâu sắc hơn giá trị của cà phê từ vùng đất này.
Thứ ba, lợi nhuận cộng thêm từ nhiều luồng doanh thu. Một nông dân bán cà phê truyền thống, bán hạt cho thương lái địa phương, thu nhập bình quân khá hạn chế do biên lợi nhuận bị nén. Nhưng nếu nông dân đó kết hợp bán cà phê trực tiếp cho các đối tác quốc tế (direct trade) và mở farmstay để khách quốc tế học cách trồng cà phê, tham gia thu hoạch, nếu được sắp xếp tốt, có thể tạo ra dòng doanh thu đáng kể từ khách du lịch. Tất nhiên, đầu tư ban đầu cũng lớn. Nhưng một hộ nông dân thông minh sẽ thấy tiềm năng, đặc biệt khi nhìn thấy ví dụ thành công từ những hộ khác.
THỰC TẾ TRÊN MẶT ĐẤT
Tôi đã đi thực địa Tương Dương, Kỳ Sơn một vài lần trong 2 năm gần đây. Câu chuyện cụ thể như này.
Ông Nguyễn Văn B, ở xã Nà Hang, Tương Dương, 42 tuổi, sở hữu 3 hecta cà phê. Từ 2021, ông bắt đầu học về du lịch nông thôn qua các khóa đào tạo do các tổ chức phi lợi nhuận cung cấp. Năm 2022, ông xây dựng ba phòng nhỏ, sử dụng gỗ từ lâm sản địa phương, với thiết kế đơn giản nhưng sạch sẽ. Mỗi phòng có khả năng chứa một đến hai khách. Năm 2023, ông tiếp đón khoảng 120 khách quốc tế trong cả năm, chủ yếu đến từ Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản, với độ tuần hoàn khách khá ổn định từ các nền tảng đặt phòng trực tuyến và các công ty du lịch mạo hiểm. Tổng doanh thu farmstay năm 2023 là 60 triệu đồng. Cùng năm, ông bán cà phê trực tiếp cho một công ty nhỏ ở Hà Nội có kết nối với các nhập khẩu quốc tế, với mức giá khoảng 50.000 đ/kg, cao hơn so với giá thương lái địa phương lúc đó. Tổng lợi nhuận từ bán cà phê năm 2023 là 45 triệu đồng. Cộng hai dòng doanh thu, ông kiếm được 105 triệu đồng năm 2023, tăng đáng kể so với năm 2021 khi ông chỉ bán cà phê.
Nhưng lợi ích không chỉ là tiền. Ông B chia sẻ: "Khách quốc tế dạy tôi rất nhiều. Họ hỏi tôi sử dụng thuốc gì, tôi phải kế toán rõ ràng. Họ bảo tôi nên trồng thêm cây che bóng, cây sinh học để giữ mùa, để đất không bị rửa trôi. Chúng tôi cùng thảo luận, trồng hỗn hợp thay vì cà phê đơn canh. Giờ cà phê tôi sạch hơn, độ nhất quán hơn, giá cao hơn. Và khi khách quốc tế quay lại xứ nhà, họ mua cà phê tôi bán cho bạn bè, họ kê rõ tên ông B, tên xã Nà Hang." Đây là một ví dụ nhỏ, nhưng nó chứng minh một cơ chế: farmstay → tập luyện tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế → nâng cao chất lượng → bán được giá cao → khách hàng quốc tế trực tiếp → doanh thu lớn hơn → đầu tư cơ sở hạ tầng tốt hơn → lợi nhuận tăng vòng xoáy.
Ngoài ra, tôi cũng ghi nhận một xu hướng khác đang phát triển. Một vài công ty xuất khẩu cà phê ở thành phố Vinh, một vài công ty chế biến cao su ở các huyện vùng sâu, bắt đầu nhận ra giá trị kinh tế của farmstay. Họ có kế hoạch sử dụng farmstay như một công cụ để đánh giá và tìm hiểu kỹ hơn nhà cung cấp. Thay vì cử người kiểm tra mẫu từ xa, họ mời các nhập khẩu lớn từ nước ngoài đến Nghệ An ở 2-3 ngày, ở farmstay, tham gia sản xuất, ăn cơm nước lã địa phương, nghe chuyện từ nông dân. Lần gặp mặt này, được tạo điều kiện qua farmstay, dễ dàng thành hợp đồng dài hạn 5-10 năm với điều khoản giá tốt hơn, thay vì những hợp đồng 6 tháng qua các môi giới trung gian.
Tôi cũng nhận thấy một số hộ nông dân ở Quỳ Hợp đã xây nhà khách vội vàng vì nghe ai đó nói farmstay kiếm tiền, nhưng họ không chuẩn bị kỹ lưỡng: không nói được tiếng Anh, không hiểu cách quản lý khách sạn, không có sản phẩm ngoài cà phê tương đối bình thường. Kết quả, những farmstay này chứa nước, lâu lâu không có khách, rồi bỏ hoang. Điều này cho thấy, thành công của mô hình không tự động, mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác.
GÓC NHÌN CHIẾN LƯỢC
Tôi đánh giá cơ hội này là thực tế, không phải bỗng dưng. Nhưng nó chỉ thành công rộng rãi nếu ba điều kiện được đáp ứng.
Điều kiện một: chính phủ tỉnh, Sở Nông nghiệp và Sở Du lịch Nghệ An phải có chiến lược liên kết rõ ràng. Không thể farmstay và xuất khẩu là hai rẽ riêng. Cần có một quy hoạch chặt chẽ: những vùng nào là ưu tiên phát triển farmstay liên kết xuất khẩu, những tiêu chuẩn chất lượng farmstay như thế nào, những sản phẩm nào được khuyến khích bán kèm. Cần hỗ trợ hộ nông dân về tài chính: vay lãi suất thấp để xây nhà khách, học tiếng Anh, sử dụng nền tảng đặt phòng quốc tế. Cần có chương trình hỗ trợ marketing chung cho vùng. Những hỗ trợ này tôi chưa thấy rõ ràng ở Nghệ An. Phối hợp giữa Sở Nông nghiệp và Sở Du lịch vẫn còn lỏng lẻo, thiếu những văn bản chỉ đạo cụ thể.
Điều kiện hai: người dân phải thật sự hiểu được tiềm năng thực tế, không phải bị lôi cuốn theo trend một cách mù quáng. Cần giáo dục, cần dạy nghề bài bản, cần coaching dài hạn từ các chuyên gia. Một hộ muốn tham gia phải có đủ kỹ năng giao tiếp tiếng Anh cơ bản, biết cách quản lý khách sạn, có sản phẩm chất lượng cao có thể bán trực tiếp. Không thể để nông dân tự mày mò. Cần có các khóa đào tạo định kỳ, cần có những người hướng dẫn trực tiếp trên farmstay, cần có feedback từ khách hàng quốc tế được dịch và chuyển tải lại.
Điều kiện ba: phải có đầu nối kết nối nông dân farmstay với các công ty xuất khẩu, với các nhập khẩu lớn từ nước ngoài. Một hộ nông dân riêng lẻ khó có thể tổ chức một chuyến du lịch B2B chuyên nghiệp. Nhưng một hiệp hội hoặc một công ty trung gian chuyên dụng có thể làm được. Hiệp hội nông dân Nghệ An, Hiệp hội các doanh nghiệp xuất khẩu, hoặc thậm chí một công ty khởi nghiệp địa phương, có thể đóng vai trò này, tạo ra các chuyến du lịch khách hàng B2B có tính chuyên nghiệp, có lịch trình rõ ràng, có diễn giải chất lượng. Tôi chưa thấy một tổ chức nào chuyên biệt chuyên về điều này ở Nghệ An.
Cảnh báo: nếu không có chiến lược quốc gia/tỉnh đối với farmstay, nó sẽ chỉ là hiện tượng quanh quẩn trong một vài hộ tiên phong, không có tác động diện rộng. Đa số nông dân vẫn bán hạt qua thương lái vì đó là cách an toàn quen thuộc. Và một khi áp lực giá cà phê toàn cầu giảm mạnh, những người tham gia farmstay cũng sẽ gặp khó khăn, trừ khi họ đã xây dựng được khách hàng quốc tế trung thành.
KẾT BÀI
Sự kiện tập trung các farmstay liên kết xuất khẩu nông sản Nghệ An là một tín hiệu đáng chú ý. Nó không phải trò quảng cáo bề ngoài. Nó là một mô hình kinh tế thực sự đang hình thành, trong đó du lịch nông thôn không phải là hoạt động phụ, mà là một công cụ hợp pháp để nâng cao giá trị nông sản, mở rộng dòng khách hàng trực tiếp, tạo thương hiệu địa lý rõ ràng, và cuối cùng là tăng thu nhập nông dân bền vững. Từ ông B và các hộ nông dân khác, tôi thấy tiềm năng thực tế. Nhưng cũng thấy rõ rằng, nếu không có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, nông dân, và khu vực tư nhân, mô hình này khó có thể lan rộng được thành một phong trào kinh tế toàn diện. Nghệ An hiện có cơ hội vàng để dẫn dắt xu hướng này ở phía Bắc Trung Bộ. Câu hỏi là liệu tỉnh có hành động quyết liệt trong 2-3 năm tới hay không. Nếu có, farmstay + xuất khẩu có thể trở thành một hình mẫu phát triển nông thôn bền vững cho các tỉnh khác học tập.